Yapay zeka insanları aptallaştırıyor mu?

Yeni araştırmalar, zihinsel yükü yapay zekaya devretmenin beyindeki yaratıcılık ve bilgi işleme faaliyetlerini yarı yarıya azalttığını gösterirken; uzmanlar bu “bilişsel teslimiyet” halinin uzun vadede hafıza kaybı, zihinsel gerileme ve hatta bunama riskini artırabileceği konusunda uyarıyor.

Yapay zeka araçlarının artan kullanımı, insanların düşünme yetilerini ve bilişsel sağlıklarını tehdit ediyor olabilir. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) araştırmacı olan Nataliya Kosmyna, öğrencilerinin sohbet robotlarını (ChatGPT, Google Gemini, Claude vb.) yoğun bir şekilde kullanmalarıyla birlikte ders içeriklerini daha çabuk unuttuklarını ve yüzeysel, birbirinin kopyası metinler ürettiklerini fark etti. İnternetin yaygınlaşmasıyla ortaya çıkan ve bilgileri hatırlama oranımızı düşüren “Google etkisi”ne benzer şekilde, düşünme süreçlerinin yapay zekaya devredilmesi problem çözme ve hafıza yeteneklerimizi daha da olumsuz etkileyebilir.

Beyin aktivitesi azalıyor

Yapay zeka kullanımının beyin aktivitesini ciddi oranda düşürdüğü kanıtlandı. Kosmyna’nın 54 öğrenciyle yaptığı bir deneyde, teknolojiden bağımsız kendi zihinleriyle makale yazan öğrencilerin beyin aktiviteleri oldukça yüksekken; ChatGPT kullanan grupta beyin aktivitesinin yüzde 55’e kadar azaldığı, özellikle bilgi işleme ve yaratıcılık alanlarında ciddi bir düşüş yaşandığı tespit edildi. Üstelik bu öğrenciler, yazdıkları metni sonradan hatırlayamadı ve yazdıkları üzerinde hiçbir sahiplik hissetmedi. Dört ay sonra yapılan bir takip çalışması, daha önce yapay zeka kullanan öğrencilerin, desteksiz yazı yazarken sinirsel bağlantılarının daha zayıf olduğunu ortaya koydu.

Bu durum literatürde “bilişsel teslimiyet” olarak adlandırılıyor. Pennsylvania Üniversitesi’nin araştırmasına göre insanlar, yapay zekanın verdiklerini sorgulamadan kabul etme ve kendi sezgilerini görmezden gelme eğilimi gösteriyor. Uzmanların bile bu durumdan etkilendiği, yapay zeka destekli bağırsak kanseri taraması yapan uzmanların, yapay zeka olmadan tümörleri tespit etmede eskiye göre daha başarısız oldukları saptandı.

Bilişsel gerileme ve bunama riski

Nöroloji uzmanı Vivienne Ming’in Berkeley Üniversitesi öğrencilerinin petrol fiyatlarını tahmin etmesi üzerine yaptığı çalışmada, sadece yapay zekaya soru sorup cevabı kopyalayanların beyinlerindeki gama dalgası aktivitesinin çok düşük olduğu görüldü. Ming, bu zayıf aktivitenin ilerleyen yaşlarda bilişsel gerilemeyle bağlantılı olabileceği konusunda uyarıyor. Tıpkı GPS navigasyon sistemlerine aşırı güvenin mekansal hafızayı zayıflatarak Alzheimer ve bunama riskini artırabilmesi gibi, yapay zekaya aşırı bağımlılık da uzun vadede beyin sağlığımız için benzer bir tehlike oluşturuyor. Sadece yüzde 10’dan az bir kesimin yapay zekayı yalnızca analiz edecekleri verileri toplamak için bir araç olarak kullandığı, bu kişilerin daha doğru tahminlerde bulunup daha yoğun beyin aktivitesi gösterdiği saptandı.

Uzmanların beyin sağlığını korumak için önerdiği çözümler

Uzmanlar, zihinsel görevleri tamamen yapay zekaya devretmek yerine, insan ve makinenin birlikte çalıştığı bir “hibrit zeka” modeli benimsenmesi gerektiğini vurguluyor. Yapay zekayı zihnimizi körelten bir araç değil, aksine geliştiren bir yardımcı olarak kullanmak için şu yöntemler öneriliyor:

• Önce kendi zihninizi kullanın: Konuların temelini yapay zeka olmadan öğrenin, sorulara cevap almadan önce kendiniz eleştirel bir şekilde düşünün.
• “Düşman talimatları” yöntemini uygulayın: Yapay zekadan fikirlerinizi onaylamasını beklemek yerine ona bir düşman gibi davranmasını, argümanlarınızın neden yanlış olduğunu bulmasını ve bunları nasıl düzeltebileceğinizi anlatmasını isteyin. Bu, düşüncelerinizi savunmanızı ve geliştirmenizi sağlar.
• “Verimli sürtüşme” yaratın: Yapay zekadan size doğrudan cevap vermesini değil, sorular sormasını ve sadece bağlam sağlamasını talep edin.

Sonuç olarak, beynimiz zihinsel yükü bir başkasına devretmeyi (bilişsel kısayolları) çok sevse de; uzun vadede zihin sağlığımız, bilişsel fonksiyonlarımız ve yaratıcılığımız için kendi zihnimizi zorlamaya devam etmemiz kritik önem taşıyor.

Kaynak: BBC Türkçe