Kuryelerin kazandığı borçlarına yetmiyor… Üstelik bahşişlerde kesinti var!
Son dönemde sosyal medyada en çok konuşulan konulardan biri kuryelerin 2022 zamlarına olan tepkileri. İPA tarafından 2021 yılında gerçekleştirilen araştırma moto kuryelerin uzun bir süredir kazançlarını borçlarına yettiremediklerine üstelik uygulama üzerinden verilen bahşişlerde de kesintilere maruz kaldıklarına işaret ediyor.
Üç farklı ücretlendirme biçimi mevcut
Çalışanların ücret-istihdam edilme biçimine biraz daha ayrıntılı bakıldığında moto kurye işinde çok çeşitli ve esnek istihdam biçimleri olduğu ve sektörlere göre ağırlıkları değişse de kuryelere temelde 3 farklı biçimde ödeme yapıldığı görülüyor:
- Bir firmaya, kuruma ya da bir online platforma bağlı olarak çalışanların çoğunluğu sabit ücretli. Gıda/yemek/hazır yemek, paket ve evrak gibi ürünlerin teslimatını yapan kuryelerin yüzde 90’a yakını sabit ücretli iken; ilaç, sağlık malzemesi gibi teslimatı yapanlar için bu oran yüzde 64’e kadar düşüyor. Yani sadece ilaç, sağlık malzemesi gibi ürünlerin teslimatı alt sektöründe ücret ilişkisi daha çeşitli. Sabit ücretlilerin yüzde 50’den fazlası asgari ücretin altında ücret alıyor ve yüzde yüzde 35’i sigortasız.
- Sadece ilaç, sağlık malzemesi gibi teslimatlarda görülen ikinci istihdam biçimi ise yevmiyeli çalışma ve yüzde 40’a yakın bir orana sahip. Büyük çoğunluğu ise sigortasız.
- Son olarak teslim edilen ürün bedeli üzerinden belirli bir yüzde ve/veya prim usulüyle çalışma biçimi ise yüzde 14 ağırlıkla yine sadece ilaç, sağlık malzemesi gibi ürünlerin teslimatında ortaya çıkıyor. Yüzde 43 oranında kurye sigortasız çalışıyor.
Çalışma süreleri 10 saati aşıyor
Moto kuryelerin yüzde 64,5’i günde 10 saatten fazla çalışıyor. Ortalama çalışma süresi de 10 saate yaklaşmış durumda. Motor üzerinde, açık havada yağmur, sıcak vb. koşullarda ve yoğun İstanbul trafiğinde geçirdikleri zaman ve mesleğin içerdiği riskler göz önüne alındığında bu durum çok uzun bir çalışma süresine işaret ediyor.
Nereye kadar devam?
Geleceğe ilişkin bu şiddetli belirsizlik algısı, sahadaki diğer sonuçlarla birlikte değerlendirildiğinde; moto kuryelerin tehlikeli bir iş olmasına rağmen, içinde bulunduğumuz ekonomik durgunluk ve salgın döneminde neyle karşı karşıya kalacaklarını haklı olarak ön göremedikleri anlaşılıyor.
Ankete katılanların sadece yüzde 17’si çalışma süresi olarak 1-2 yıl arasında bir zaman planladığını, yüzde 11,5’i de bir yıldan az bu işi yapmayı planladığını belirtiyor.
Çevrim içi bahşişlerde kesinti var…
Pandemi koşulları nedeniyle, moto kuryeler önemli bir gelir kaynağı olan bahşişlerden mahrum kalıyor. COVID-19 pandemisi sürecinde yaygın hâle gelen temassız teslimat nedeniyle motosikletli kuryeler için önemli bir gelir kaynağı olan bahşişlerde ciddi oranda düşüş oldu. Çalışanların neredeyse tamamı, temassız teslimat ve sosyal mesafe önlemleri dolayısıyla bahşiş gelirlerinin düştüğünü ifade ediyor. Yaygın çevrimiçi dağıtım yapan platform modeli bazı markalar mobil ve web uygulamaları üzerinden çevrim içi bahşiş sistemini başlattı. Derinlemesine görüşmelerde elde edilen veriler doğrultusunda toplanan bahşişlerin tamamının moto kuryelere tahsis edilmediği, bahşişlerden kesintiler yapıldığı ortaya çıkıyor. Aynı araştırmada motosikletli kuryelerin en önemli gelir kaybı nedenlerinden bir diğerinin de ücretsiz izin uygulamaları olduğu tespit ediliyor. Salgın süresince ücretsiz izne çıkarılan kuryelerin oranı yüzde 47 civarında ve ücretsiz izin süreleri 4 gün ile 88 gün arasında değişiyor.
1 saat mola
Moto kuryelerin yaklaşık yüzde 60’ı günde ortalama 1 saat mola verdiğini belirtiyor. Bu süreler gerek çalışma saatlerinin uzunluğu gerekse yüksek risk içeren ve sağlık sorunlarına yol açan bir meslek olması dolayısıyla ihtiyaçları karşılamaya yetmiyor.
Borçluluk oranı yüzde 74,3
Moto kuryeler arasında genel olarak borçluluk oranlarının çok yüksek oldukça yüksek. Çalışanların yüzde 60,7’sinin kredi kartı, yüzde 20,2’sinin banka kredisi borçları mevcut. Hiç borcu olmayanların oranı ise sadece yüzde 25,7. Borcu olanlar içinde bunları ödeyebilenlerin oranı da oldukça düşük. Kredi kartına borcu olanların ancak yüzde 26,1’i, banka kredisi olanların ise ancak yüzde 19,8’si borçlarını ödeyebildiğini söylüyor. Ayrıca moto kuryelerin yüzde 15,3’ünün hem banka kredisi hem kredi kartı borcunun bulunduğu tespit ediliyor.
Evli ve çocuklu olan moto kuryeler, borçluluk oranının en yüksek (yüzde 88) olduğu grup. Bu grubu eşiyle birlikte yaşayanlar (yüzde 83,3) takip ediyor. Ailesi yani anne, baba, kardeş ile yaşayanların borçluluk oranı da yüzde 71. Borçluluk oranı en düşük görünen grup yalnız yaşayanlar olmakla birlikte, bu grubun da borçluluğu yüzde 58’i bulmuş durumda.
Kadınları engelleyen cam tavanlar var
Erkek egemen bir meslek olarak yapılanan moto kuryelikte kadınların oranı oldukça az (yüzde 6,3). Kadın kuryelere cinsiyetleri nedeniyle yaşadıkları mesleki sorunlar sorulduğunda; yüzde 60,5’i bu sektörde çalışanların çoğunlukla erkek olması ve işe alımlarda erkeklerin tercih edilmesinin işe girişlerinin önündeki en büyük engel olduğunu ifade ediyor. Kadınların yüzde 50’si fiziksel ve psikolojik tacizin yaygın olması nedeniyle bu meslekte kadın olmayı bir dezavantaj olarak değerlendiriyor.
Araştırmanın Metodolojisi:
Ocak 2021 tarihinde İstanbul genelinde İPA tarafından gerçekleştirilen “Pandemi Koşullarında Moto Kuryeler ve Beklentileri” araştırması bilgisayar destekli yüz yüze anket (CAPI) çalışmasında İstanbul’un 23 ilçesinde toplam 600 motosiklet kuryesi (moto kurye) ile görüşüldü. Yüz yüze yapılan anketlerde ortalama görüşme süresi 9,6 dakika.
Araştırmanın tamamı için;
