“Çalışan Ayartmama Anlaşmaları” ekonomiye nasıl zarar veriyor?

ABD yapay zeka sektöründeki son gelişmeler Rekabet Kurumu’nun çalışan ayartmama anlaşmalarına karşı katı tutumunda haklı olduğunu ortaya koyuyor…

Rekabet Kurumu Nisan ayında yayımladığı kararında çoğu ilaç sektöründe faaliyet gösteren 30 teşebbüsün (bazı diğer davranışların yanı sıra) çalışan ayartmama anlaşmasına taraf olmak suretiyle Rekabet Kanunu’nu ihlal ettiğine hükmetti, teşebbüsler hakkında ciddi tutarlarda idari para cezası uyguladı.  

İşgücü piyasalarında gözlenen davranışların rekabet otoriteleri tarafından incelenmesi ya da soruşturulması görece yeni bir tutum. Rekabet Kurumu bu konuda başta AB ülkeleri olmak üzere birçok coğrafyaya nazaran daha hassas. Özellikle çalışan ayartmama anlaşmaları, ücret tespit anlaşmaları ve çalışanlara ait rekabete hassas bilgilerin değişimi konularında…

Bu tutumun safahatına baktığımızda Rekabet Kurumu tarafından 20.4.2021 tarihinde yayımlanan duyuruyu milat olarak kabul etmek mümkün. Duyuruda bilişim, lojistik, medya gibi birçok sektörde faaliyet gösteren çok sayıda teşebbüs hakkında soruşturma başlatıldığı dile getirilmiş, bu tarihten sonra Rekabet Kurumu’nun işgücü piyasalarına dikkat kesileceği ilan edilmişti. Bu tarihten sonra Rekabet Kurumu farklı sektörlere yönelik işgücü soruşturmalarına hız verdi, ihlal kararları aldı.

İkinci milat diyebileceğimiz gelişme 2024 yılında ortaya çıktı. 21.11.2024 tarihinde İşgücü Piyasalarındaki Rekabet İhlallerine Yönelik Kılavuz yayımlandı. Kılavuzda, çalışan ayartmama ve ücret tespiti anlaşmalarının yanı sıra hâkim durumda bulunan teşebbüslerin işgücü piyasalarındaki davranışları ile birleşme ve devralma anlaşmalarının işgücü piyasaları üzerindeki etkilerinin hangi ölçütlere göre değerlendirileceği hususlarına açıklık getirildi.

Rekabet Kurulu “çalışan ayartmama anlaşmaları” konusunda hassas

Yayımlanan Rekabet Kurulu kararlarından anlaşılacağı üzere Kurum özellikle çalışan ayartmama ve ücret tespit anlaşmalarını yüksek hassasiyetle izlemeyi ve müdahil olmayı sürdürüyor.

Peki, Rekabet Kurumu’nun başta çalışan ayartmama anlaşmaları (teşebbüslerin birbirlerinden çalışan transfer etmekten kaçınması) olmak üzere işgücü piyasalarına yönelik duyarlığının gerekçesi nedir?

Yukarıda zikredilen duyuru, Rekabet Kurulu’nun özellikle erken dönem kararlarının gerekçeleri ve İşgücü Kılavuzu’nun dibacesi bir arada değerlendirilerek sorunun yanıtını bulmak mümkün. Çalışan ayartmama anlaşmaları bakımından şöyle özetlenebilir:

• Çalışan ayartmama anlaşmaları işverenlerin, çalışanlar karşısındaki alıcı ve pazarlık gücünü artırabiliyor, böylece çalışanlar monopson (tek alıcı) gücü ile karşı karşıya kalabiliyor.

• İşverenlerin alıcı güçlerinin artması işgücünün mobilitesini (hareketlilik) kısıtlıyor, çalışanları daha yüksek ücretli veya daha iyi çalışma koşularına sahip iş fırsatlarından mahrum bırakıyor, böylece ücretlerin baskılanmasına sebep olabiliyor.

• İşgücü hareketliliğinin kısıtlanması ülkede kaynakların verimsiz kullanımına yol açıyor, beşeri sermayenin yurt dışına yönelmesine sebep olabiliyor; girişimciliği ve yenilikçiliği sınırlandırıyor, böylece tüketici refahına ve ekonomik etkinliğe zarar verebiliyor.

Ücretleri baskılıyor

Özetten anlaşılacağı üzere Rekabet Kurumu, çalışan ayartmama anlaşmalarını ücretlerin baskılanması riskinin yanı sıra geniş bir perspektiften değerlendiriyor, beşeri sermayenin muhafazası, girişimcilik ve yenilikçilik, ekonomik etkinlik gibi değişkenler üzerinden ele alıyor.

Gelelim ABD yapay zeka sektöründeki son gelişmeler ve bunların çalışan ayartmama anlaşmalarıyla ilgisine.

ABD’de teknoloji piyasalarında özellikle 2024 yılında gözlenen bazı gelişmeler literatüre yeni bir kavram kazandırdı: “Acquihire”. Örnekler muhtelif. Microsoft, yapay zeka girişim şirketi Inflection’ın kurucusu ve ekibini; Amazon, Adept ekibinin çoğunu transfer etti. Google, CharacterAI’ın kurucularını transfer etti ve saire.

Acquihire, dev teknoloji şirketlerinin rekabet otoritelerinin hukuki değerlendirmelerinin etrafından dolaşmak için başvurdukları bir yöntem. Şirketi satın almıyor, böylece rekabet prosedürlerinden ve izin alamama riskinden kaçınmış oluyorsunuz. Diğer yandan teknoloji girişimlerinin en değerli varlığını, kritik önemdeki beşeri sermayesini bünyenize katıyorsunuz.

Süreç tersine dönüyor

Son dönemde bu sürecin tersine döndüğü görülüyor. Yakın zamanda Google DeepMind araştırmacısı David Silver birkaç aylık girişimi Ineffable Intelligence için 1,1 milyar dolar yatırım aldı. Yine eski DeepMind çalışanı Tim Rocktaschel yeni girişimi Recursive Superintelligence için 1 milyar dolar civarında yatırım topladı. Meta’nın eski yapay zekâ başkanı Yan LeCun, görevinden ayrıldıktan aylar sonra yeni şirketi AMI Labs’a 1 milyar dolar tutarında yatırım çekti. Örnekleri arttırmak mümkün.

CNBC’nin haberine göre söz konusu genç girişimler, ciddi tutarda yatırım aldıktan sonra eski şirketlerinden çok sayıda çalışan transfer ettiler. Kuvvetle muhtemelen daha iyi ücret ve şirket payı karşılığında.

Küçük ve çevik girişimler için bir fırsat var

AMI Labs’ı destekleyen Fransız girişim şirketi Eurazeo’nun CEO’su Elise Stern, CNBC’ye verdiği mülakatta; odak noktasını daraltan devasa yapay zekâ şirketleri arasındaki rekabetin daha küçük ve çevik girişimler için bir fırsat yarattığını dile getiriyor. Stern’e göre büyükler arasındaki yarış içinde doldurulamayan boşlukları bulan genç girişimler önemli işler yapabilir ve ciddi katma değer yaratabilir. Kısa sürede elde ettikleri devasa yatırımlar bu iddiayı doğruluyor.

Kanımca ABD’deki bu gelişmeler, Rekabet Kurumu’nun beşeri sermayenin korunması, girişimcilik ve yenilikçiliğin sınırlandırılması gibi endişelerle çalışan ayartmama anlaşmaları konusundaki katı tutumunu destekleyen bir görünüm sunuyor. 

Dijital platformlar ile bağımsız medya arasındaki ilişkiye rekabet otoriteleri müdahil olabilir mi?